Baugur krefst úrskurðar um lögmæti aðgerða lögreglu
Lögmaður Baugs Group hf., hefur farið þess á leit við Héraðsdóm Reykjavíkur að úrskurðað verði um lögmæti aðgerða lögreglu svo og lögmæti haldlagningar gagna og muna sem lagt var hald á í leit sem gerð var í húsakynnum Baugs Group á miðvikudagskvöldið 28.ágúst.
Meðfylgjandi er kæran birt í heild sinni.
Héraðsdómur Reykjavíkur
Dómhúsinu við Lækjartorg
150 Reykjavík
Kæra
Undirritaður lögmaður, Hreinn Loftsson hrl., lögmaður Baugs Group hf., fer þess á leit við Héraðsdóm Reykjavíkur að úrskurðað verði um lögmæti aðgerða lögreglu svo og lögmæti haldlagningar gagna og muna sem lagt var hald á í leit sem framkvæmd var í húsakynnum Baugs Group hf. hinn 28. ágúst 2002.
Kröfugerð:
Kærandi, Baugur Group hf., kt. 4807982289, Skútuvogi 7, 104 Reykjavík, óskar með kæru þessari eftir úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur um:
a. Lögmæti aðgerða lögreglu við húsleit í höfuðstöðvum kæranda, dags. 28. ágúst 2002.
b. Lögmæti haldlagningar gagna í umræddri húsleit.
Málavextir:
Með úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur, dags. 28. ágúst 2002, var fallist á kröfu efnahagsbrotadeildar ríkislögreglustjóra, dags. sama dag, um leit í húsnæði Baugs hf. / Aðfanga hf. að Skútuvogi 7, Reykjavík, í því skyni að handtaka þar sakborninga Tryggva Jónsson og Jón Ásgeir Jóhannesson og finna muni og gögn sem hald skyldi lagt á í þágu rannsóknar á meintum brotum þeirra. Leitarheimildin náði einnig til læstra hirslna.
Tilefni kröfu ríkislögreglustjóra eru ásakanir Jóns Geralds Sullenberger, forsvarsmanns heildsölufyrirtækisins Nordica Inc., sem skráð er í Miami í Flórídaríki í Bandaríkjunum, í garð framangreindra manna, sem eru forstjóri og stjórnarformaður Baugs Group hf., um að þeir hafi ?með röngum reikningum, látið Baug hf., greiða verulegar fjárhæðir til kaupa á skemmtibátnum Thee Viking i Miami Florida í Bandaríkjunum sem þeir eiga í félagi við Jón Gerald Sullenberger sem er viðskiptafélagi þeirra sem þar býr? eins og komist er að orði í kröfu ríkislögreglustjóra.
Krafa ríkislögreglustjóra um leit og handtöku byggir á tveimur meginþáttum. Annars vegar er um að ræða grun um misferli vegna 33 reikninga sem Jón Gerald gerði Baugi í nafni Nordica frá janúar 2000 til 29. maí 2002. Hins vegar beinist rannsóknin að því að upplýsa hvort reikningur að fjárhæð USD 589.890 hafi verið gjaldfærður í bókhaldi Baugs hf. og hvert greiðsla vegna reikningsins hafi runnið.
Í kröfu ríkislögreglustjóra kemur fram að rannsókn lögreglu muni beinast að því að leita í bókhaldi Baugs hf. hvort og þá hvernig framangreindir reikningar hafi verið færðir þar til gjalda auk þess að leita staðfestingar á samskiptum kærðu við Jón Gerald, t.d. með frumritum þeirra ritvinnsluskjala og tölvupóstsendinga sem Jón Gerald hefur afhent lögreglu, skjallega eða á gagnaberum í tölvukerfi Baugs.
Í úrskurði héraðsdóms var krafa ríkislögreglustjóra tekin nánast orðrétt upp og á hana fallist samdægurs.
Í framhaldi af þessum úrskurði komu þrír starfsmenn ríkislögreglustjóra í aðalstöðvar Baugs Group hf. um kl. 16.45, auk þess sem um tugur lögreglumanna fylgdi á eftir laust eftir kl. 17.00. Framkvæmdu þeir leit, lögðu hald á muni og tóku afrit af tölvugögnum. Aðgerðum lögreglu á vettvangi var lokið um miðnætti.
Málsástæður.
I
Kærandi telur aðgerðir lögreglu alltof umfangsmiklar og að upplýsinga sem lögregla leitaði eftir hefði mátt afla með mun vægari aðgerðum. Kærandi heldur því fram að rannsókn lögreglu í undanfara kröfu um leit og handtöku hafi verið verulega ábótavant. Bendir kærandi í því sambandi á að síðari hluti kröfugerðar lögreglu, þ.e.a.s. um að tiltekinn reikningur hafi verið gjaldfærður í bókhaldi Baugs, á ekki við nein rök að styðjast. Telur kærandi að eðlilegra hefði verið að rannsaka ásakanir á hendur forsvarsmönnum Baugs frekar áður en farið var fram á jafn viðurhlutamikla aðgerð sem leit í húsakynnum fyrirtækisins er.
Kærandi heldur því fram að athafnir lögreglu á vettvangi hafi verið í engu samræmi við markmið rannsóknarinnar, eins og það er kynnt í kröfu til Héraðsdóms Reykjavíkur. Lögreglan hafi lagt hald á umtalsvert magn gagna sem ekki verður með neinu móti séð að tengist efni rannsóknarinnar og þannig farið úr hófi við haldlagningu gagna.
Loks heldur kærandi því fram að framganga lögreglunnar á vettvangi hafi verið ámælisverð. Umboðsmönnum Baugs var lengi haldið í óvissu um efni og tilgang rannsóknarinnar og var aldrei gerð grein fyrir réttindum félagsins þannig að unnt væri að halda uppi réttum vörnum.
Hér á eftir verður leitast við að skýra einstakar málsástæður kæranda frekar.
II
Eins og fram kemur í kröfu ríkislögreglustjóra til Héraðsdóms Reykjavíkur byggjast grunsemdir lögreglu á framburði fyrrum viðskiptafélaga kærðu, Jóns Gerald Sullenberger, kt. 240664-2089, íslensks ríkisborgara sem á og rekur útflutningsfyrirtækið Nordica Inc. í Bandaríkjunum, sem stofnað var á árinu. Baugur Group hf. hefur átt í viðskiptum við Nordica en ljóst er að síðarnefnda fyrirtækið hefur viljað auka viðskipti við Baug en Baugur að sama skapi viljað draga úr viðskiptum og er þeim nú slitið að fullu. Í ljósi þess að hér er um mál að ræða er tengist líklega fremur uppgjöri viðskipta milli félaga verður að telja að lögreglu hafi borið að ganga ítarlega úr skugga um hvort ásakanir annars aðilans á hendur forsvarsmanna hins um meint saknæmt athæfi eigi við rök að styðjast. Hér ber að hafa í huga að umræddur forráðamaður Nordica Inc. hefur tjáð forsvarsmönnum Baugs að viðskipti við Baug séu meginhluti allra viðskipta Nordica Inc.
Lögreglan byggir kröfu um leit og handtöku einvörðungu á framburði og gögnum sem Jón Gerald Sullenberger hefur látið þeim í té. Þar á meðal er reikningur að upphæð USD 589.890 sem Jón Gerald kveður að hafi verið tilbúningur og að hann hafi enga greiðslu fengið vegna reikningsins. Er það ekki að furða því hér er um að ræða kredit-reikning sem gefinn var út af Nordica Inc. til Baugs vegna afsláttar en eðli slíkra reikninga er að þeir eru tekjufærðir hjá því fyrirtæki sem þeir eru gefnir út á, í þessu tilviki Baugur Group hf., en ekki færðir til gjalda. Meðfylgjandi er yfirlýsing KPMG Endurskoðunar hf. þessu til staðfestingar. Efnahagsbrotadeild ríkislögreglustjóra virðist hafa yfirsést þetta mikilvæga atriði. Einfalt var fyrir embættið að ganga úr skugga um réttmæti þessarar ávirðingar Jón Geralds án þess að til húsleitar og handtöku þyrfti að koma. Er rannsókn lögreglu því verulega ábótavant, sbr. 10. gr. stjórnsýslulaga, nr. 37/1993, en stjórnvaldi ber m.a. að staðreyna hvort upplýsingar sem það byggir á séu réttar. Þannig heldur kærandi því fram að aðgerðir lögreglunnar í framhaldinu séu ólögmætar.
Kærandi heldur því fram að þessi háttur lögreglunnar, að fara fram á leit í starfsstöðvum Baugs Group hf., án þess að fram færu frekari rannsóknir á sakargiftum þeim sem á stjórnarformann og forstjóra Baugs eru bornar, sé brot á meðalhófsreglu 12. gr. stjórnsýslulaga, sbr. og 2. málsl. 14. gr. lögreglulaga, nr. 90/1996, þar sem segir að aldrei megi ganga lengra í beitingu valds en þörf er á hverju sinni.
Það skal tekið fram að kærandi er ekki að óska eftir endurskoðun á úrskurði Héraðsdóms um húsleit, dags. 28. ágúst sl., þar sem aðgerðin er um garð gengin, sbr. 3. mgr. 142. gr. laga nr. 19/1991, um meðferð opinberra mála (oml.), enda væri það hlutverk Hæstaréttar að úrskurða í slíkum málum. Tilgangur kæranda með kæru sinni er að fá úrskurð um lögmæti rannsóknarathafna lögreglu, sbr. 75. og 79. gr. oml. Auk þessara ágalla á undirbúningi lögreglu, sbr. það sem að framan greinir, voru aðgerðir á vettvangi mun umfangsmeiri en heimild var til í úrskurði héraðsdóms eins og nú verður rökstutt.
III
Við leit í húsakynnum kæranda tók lögregla afrit af öllum tölvugögnum Baugs Group hf., hverju nafni sem nefnast, þar á meðal fjárhagsupplýsingar og tölvupóst starfsmanna. Auk þess var numið brott mikið af gögnum sem á engan hátt tengjast máli því sem lá til grundvallar kröfu lögreglu um húsleit. Hafa ber í huga að Baugur Group hf. er skráð félag í Kauphöll Íslands og aðgerðir sem þessar geta hæglega haft mjög skaðleg áhrif á gengi hlutabréfa og þá um leið hagsmuni hinna fjölmörgu hluthafa í félaginu. Á þessu stigi voru umboðsmenn kæranda í algerri óvissu um að hverju rannsókn lögreglunnar beindist og þ.a.l. var erfitt fyrir þá að halda uppi vörnum. Er þetta, að mati kæranda brot á a-lið 3. mgr. 6. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu, sbr. lög nr. 62/1994 (MSE), en þar segir að hver sá sem borinn sé sökum um refsiverða háttsemi skuli fá, án tafar, vitneskju í smáatriðum um eðli og orsök þeirrar ákæru sem hann sætir. Í framkvæmd hefur verið talið að réttindi þau sem sakborningur njóti samkvæmt þessu eigi einnig við um aðra þá aðila sem eiga verulegra hagsmuna að gæta.
Kærandi bendir á að samkvæmt kröfu lögreglu til héraðsdóms var kynnt að rannsókn lögreglu myndi beinast að því að leita í bókhaldi Baugs Group hf. um hvort og þá hvernig reikningar hafi verið færðir til gjalda auk þess að leita staðfestingar á samskiptum kærðu við Jón Gerald. Lögreglan notaði hins vegar þessa heimild til þess að ná viðkvæmum upplýsingum úr tölvukerfi fyrirtækisins um alla þætti starfsemi þess og öll persónuleg samskipti starfsmanna. Hér er gróflega brotið gegn stjórnarskrárvörðum réttindum kæranda og starfsmanna hans um friðhelgi einkalífs, sbr. 1. mgr. 71. gr. stjórnarskrár lýðveldisins Íslands, nr. 33/1944 (stjskr.), og 8. gr. Mannréttindasáttmála Evrópu (MSE), sbr. lög nr. 62/1994. Í dómaframkvæmd Mannréttindadómstóls Evrópu hefur það m.a. verið staðfest að ákvæði um friðhelgi einkalífs og heimilis taki einnig til starfsstöðva lögaðila.
Kærandi krefst þess að dómurinn úrskurði um lögmæti þessara aðgerða lögreglunnar jafnframt sem hann krefst þess að öllum gögnum sem gerð hafa verið upptæk og tengjast ekki sakargiftum á hendur forstjóra og formanni stjórnar með beinum hætti samkvæmt úrskurði Héraðsdóms Reykjavíkur verði þegar í stað skilað, með vísan til 79. gr. oml. Á þetta við um skjöl og tölvugögn, þ.á m. allar upplýsingar úr fjárhagsbókhaldi félagsins.
IV
Kærandi telur ámælisverða framgöngu lögreglu við húsleitina. Lögreglan birtist eingöngu með ljósrit af úrskurðarorði héraðsdóms og gaf mjög takmarkaðar upplýsingar um efni sakargifta eða tilgang húsleitar. Þá upplýsti lögreglan umboðsmenn kæranda ekkert um lögvarinn rétt þeirra til að bera undir dómara lögmæti ákvörðunar um haldlagningu einstakra muna, sbr. 79. gr. oml. Þegar kæranda hafði loks verið gerð viðhlítandi skýring af hálfu lögreglu um efni og markmið rannsóknar hennar var húsleitinni nær lokið. Af þessu tilefni telur kærandi húsleitina ólögmæta og krefst þess að öllum þeim gögnum sem fjarlægð voru úr húskynnum kæranda verði þegar í stað skilað, hverju nafni sem nefnist.
Lagarök
Um heimild kæranda til að bera lögmæti haldlagningar undir héraðsdóm vísar hann til 75. og 79. gr. oml., sbr. og dóm Hæstaréttar í máli nr. 391/1999, dags. 30. sept. 1999. Þá vísar kærandi til 71. gr. stjskr., sem og 6. og 8. gr. MSE. Ennfremur vísar kærandi til 10. og 12. gr. stjórnsýslulaga, svo og 14. gr. lögreglulaga.
Flýtimeðferð
Vegna mikilvægra hagsmuna kæranda fer Baugur Group hf. þess á leit við Héraðsdóm Reykjavíkur að máli þessu verði flýtt svo sem framast er unnt.
Reykjavík, 29. ágúst 2002.
F.h. Baugs Group hf.
Hreinn Loftsson hrl.
Hjálagt fylgja eftirgreind gögn:
1. Yfirlýsing endurskoðunarskrifstofunnar KPMG, dags. 29. ágúst 2002.
2. Kreditreikningur Nordica Inc., dags. 30. ágúst 2001.
3. Úrskurður Héraðsdóms Reykjavíkur, dags. 28. ágúst 2002.
4. Krafa Ríkislögreglustjóra um leit og handtöku, dags. 28. ágúst 2002.
5. Útskrift úr þjóðskrá